De booming buren van de EU

Het Oekra´ense economische wonder

Jan Limbeek

De Oekra´ense economie doet het vandaag de dag wonderbaarlijk goed. Ze groeit het hardst van alle twaalf landen van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (de voormalige sovjet-republieken min de drie Baltische staten). En dat terwijl in de jaren negentig alle kwalen die wij van de Russische economie kenden in Oekra´ne nog eens extra heftig opspeelden. Waar komt die omslag vandaan?

Voor 2001 scoorde Oekra´ne aanmerkelijk slechter dan Rusland. Sindsdien groeit de Oekraiense economie sneller dan de Russische. Dit jaar laat ze zelfs op ieder terrein dubbele cijfers zien. Gemeten in dollars verdubbelde de omvang van de Oekra´ense economie in vier jaar: in 2000 produceerden de Oekra´ners voor 31,3 miljard dollar, in 2004 zal dat 61,7 miljard dollar zijn (mits de economie met 12,5 procent groeit, hetgeen het IMF verwacht).

Waarom doet de Oekra´ense economie het nu zo goed? De corruptie is er nog omvangrijker dan in Rusland, de almacht van de oligarchen is ongebroken, de politieke leiding van het land is slecht en de hervormingen lopen, op enkele gebieden na, achter bij Rusland.

Om met dat laatste te beginnen: de bankensector is er verder hervormd dan in Rusland. Slechts twee banken zijn nog staatseigendom en zij genieten geen privileges ten opzichte van particuliere banken. De Oekra´ense banken kunnen het bedrijfsleven veel beter van geld voorzien dan Russische banken.

Dit is van cruciaal belang voor de financiering van de omvangrijke Oekra´ense investeringen en daarmee voor voortgaande economische groei. Bankleningen zijn duur (12 tot 15 procent rente) en kortlopend (vier van de vijf leningen duren minder dan een jaar), maar de economie groeit zo snel dat bedrijven het toch voordelig vinden om dergelijke leningen af te sluiten.

Andere sterke kanten van de Oekra´ense economie zijn lage inflatie en de lage koers van de nationale munt, de hrivna. Waar Rusland door de grote toestroom van energiedollars kan kiezen tussen hoge inflatie of een sterkere munt en daarmee de niet-grondstofproducenten benadeelt (de zogenoemde Dutch disease), geldt voor Oekra´ne het omgekeerde.

Ondanks de hoge energieprijzen zal de handelsbalans in 2004 naar verwachting een overschot van minimaal vier miljard dollar verkrijgen. Ook op de betalingsbalans zal een overschot ontstaan. De reserves van de Nationale Bank zijn verachtvoudigd van 1,5 miljard dollar in 2000 naar 12,2 miljard dollar begin september 2004

De belastingverlagingen, waar het land in 2004 serieus mee begonnen is, hebben geen negatieve invloed op de overheidsinkomsten. Er is nu, net als in Rusland, een uniform tarief van 13 procent inkomstenbelasting in plaats van een oplopende schaal van 10 naar 40 procent. Tevens is de winstbelasting verlaagd van 30 naar 25 procent. De overheidsuitgaven stijgen volgens het IMF dit jaar echter snel naar een kleine 40 procent van het bbp. Het begrotingstekort neemt daardoor sterk toe (zie de tabel).

De Oekra´ense aandelenbeurs stijgt snel, maar loopt nog achter bij die in Rusland. De Moskouse beurs begint nu de werkelijke waarde van de bedrijven te weerspiegelen. De grootste Oekra´ense bedrijven zijn op de beurs nog 30 Ó 80 procent goedkoper dan vergelijkbare Russische bedrijven. Grote koersstijgingen liggen dus nog in het verschiet. Ook bedrijfsobligaties worden sinds kort veel verhandeld. Ging het in 2003 nog om slechts 129 miljoen dollar, nu is dat al vier keer zoveel.

De best presterende economische sector is dit jaar de landbouw. Dankzij het goede weer kan men 34 tot 40 miljoen ton graan oogsten. De misoogst van 2003 leverde Oekra´ne slechts 20,2 miljoen ton graan op, waarvan 3,8 miljoen ton tarwe. Zonder enig probleem kunnen dit jaar miljoenen tonnen graan extra geŰxporteerd worden.

EEG
Rusland, Wit-Rusland, Kazachstan, Kyrgyzstan en Tadzjikistan zijn lid van de Euraziatische Economische Gemeenschap. Oekra´ne, GeorgiŰ, Oezbekistan, Azerbeidzjan en Moldova vormen de GUUAM-unie, genoemd naar de eerste letters van de vijf landen. Deze twee samenwerkingsverbanden leiden echter een stiefmoederlijk bestaan. Veelbelovend is het plan van Rusland, Oekra´ne, Wit-Rusland en Kazachstan om vanaf 2005 ÚÚn economische ruimte te creŰren naar het voorbeeld van de oorspronkelijke Europese Economische Gemeenschap.

Voor 2003 wilde Oekra´ne niet met Rusland in ÚÚn organisatie samenwerken. Verbanden in het GOS stellen echter weinig voor als Rusland en Oekra´ne niet samen lid zijn. Oekra´ne is groter dan Frankrijk en telt 47 miljoen inwoners (vijf miljoen minder dan in 1992!) en koopt een groot deel van zijn energiebehoefte in Rusland.

De energierijke broer is vrij coulant met de betalingseisen en betaalt Oekra´ne miljarden dollars voor de doorvoer van olie en gas naar Europa. De Russen gebruiken een deel van hun olierijkdom om te investeren in Oekra´ne en dragen zo bij aan de onstuimige economische groei. In de eerste zeven maanden van 2004 nam de onderlinge handel met 35 procent toe tot 9,3 miljard dollar.

Gegeven deze banden, is het ook niet vreemd dat volgens een opiniepeiling van begin september 49 procent van de Oekra´ners liever een nauwere relatie met Rusland wil dan met de Europese Unie; 29 procent was de andere mening toegedaan.

Verkiezingen
Op 31 oktober vinden presidentsverkiezingen plaats. De grote kanshebbers zijn premier Viktor Janoekovitsj, die gesteund wordt door de huidige president Leonid Koetsjma, en de meer hervormingsgezinde oppositieleider Viktor Joesjtsjenko. In de opiniepeilingen heeft Joesjtsjenko een kleine voorsprong.

Al te snel wordt aangenomen dat de Russische president Poetin een voorkeur heeft voor Janoekovitsj. Maar logisch is dit niet. De pro-westerse Joesjtsjenko heeft wel een voorkeur voor westerse organisaties, met name de EU, maar die liefde is van hun kant minder groot. De banden tussen Oekra´ne en Rusland zijn evenwel nauw en heel voordelig. Dit zal ook tot Joesjtsjenko doordringen. Een overwinning van Janoekovitsj betekent dat de invloed van de Oekra´ense oligarchen, een slag mensen aan wie Poetin nu juist zo'n hekel heeft, op de politiek groot blijft. Ten slotte is het niet onwaarschijnlijk dat de hervormingsgezinde Joesjtsjenko een beter economisch beleid gaat voeren dan Koetsjma. Een economisch sterker Oekra´ne is voordelig voor Rusland.

Pardon, een beter economisch beleid? En de economie groeit nu al zo hard. Om een hoog groeitempo over langere tijd te handhaven, zijn evenwel meer structurele hervormingen nodig. 60 procent van de Oekra´ense economie produceert voor de export. Dat kan natuurlijk niet zo doorgaan.

Een ander gevaar is dat de regering de luxe van de economische bloei niet aankan en oververhitting van de economie stimuleert. De ontwerpbegroting voor 2005 gaat uit van een verhoging van de inkomsten met 34,6 procent en van de uitgaven met 28,4 procent. Het begrotingstekort wordt daardoor iets kleiner. Een tekort houden is echter raar als de economie zo hard groeit. De begroting voor 2005 rekent met een 'conservatieve' economische groei van 8,6 procent. Voor 2005 verwacht de regering een groei van het bbp van 8,6 tot 11 procent.

Indien Joesjtsjenko gekozen wordt tot president zal de economie waarschijnlijk nog extra worden gestimuleerd, alleen al vanwege de golf van enthousiasme in binnen- en buitenland. In mindere mate geldt dit eveneens als Janoekovitsj president wordt, want iedereen is beter dan Koetsjma. Kortom, de fijne tijden voor Oekra´ne zijn nog niet voorbij.



De economische groei in Oekra´ne gaat steeds snellerů
  1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 20041
Bruto binnenlands produkt
Oekra´ne -9,9 -14,2 -22,9 -12,2 -10 -3,0 -1,9 -0,2 5,9 9,2 5,2 9,4 13,6
Rusland -14,5 -8,7 -12,6 -4,0 -3,6 1,4 -5,3 6,4 10,0 5,1 4,7 7,3 7,42
IndustriŰle produktie
Oekra´ne -6,4 -8,0 -27,3 -12,0 -5,1 -0,3 -1,0 4,0 -12,4 14,2 7,0 15,7 14,4
Rusland -18,2 -14,2 -20,9 -3,0 -4,5 2,0 -5,2 11 11,9 4,9 3,7 7,0 6,9
Agrarische produktie
Oekra´ne -8,3 1,5 -16,5 -3,6 -9,5 -1,9 -9,8 -6,9 9,8 10,2 1,2 -10,2 32,1
Rusland   -5,3 2,5 -18,8 17,1 12,7 11,4 2,9 2,7 3,7
Investeringen
Oekra´ne -36,9 -10,3 -22,5 -28,5 -12,0 -8,8 6,1 0,4 14,4 20,8 8,9 31,3 32,22
Rusland -40,0 -12,0 -24,0 -10,0 -18,0 -5,0 -12,0 5,3 17,4 10,0 2,6 12,5 12,32
En wordt gedragen door de exportů3
  1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 20041
Export mld $ 7,8 16,6 17,1 20,4 20,4 17,6 16,3 19,2 21,1 23,4 29,0 18,3
Exportgroei in % -2,8 110,0 2,7 19,1 0,0 -13,4 -7,9 17,9 9,5 10,7 24,0 48,0
Import mld $ 9,5 18 18,3 21,5 21,9 18,8 15,2 18,1 20,5 21,5 27,7 15,7
Importgroei in % 34,3 90,0 1,5 17,4 2,0 -14,0 -19,1 18,9 14,1 5,0 28,7 32,1
Terwijl de financiŰn vrij gezond zijnů
  1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 20041
Inflatie4 2.100 10.250 500 280 39,7 10,1 20,0 19,2 25,8 6,1 -0,6 8,2 4,3
Begrotingstekort % bbp5 13,8 5,1 8,9 6,6 4,9 6,6 2,2 1,5 -0,6 0,3 -0,7 0,2  
Tekort volgens IMF5               2,4 1,3 1,6 -0,5 0,7 4,2
En de welvaart van de bevolking stijgt
  1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 20041
Groei reŰle lonen4 28,1 -13,8 -2,4 -12,9 3,4 3,6 20,4 15,6 13,8 25,2
Werkloosheid6 5,6 7,6 8,9 11,3 11,8 11,7 11,1 10,1 9,1 9,0

Opm. Alle gegevens zijn in procenten ten opzichte van het voorgaande jaar, tenzij anders aangegeven.

  1. De eerste acht maanden van 2004 ten opzichte van de eerste acht maanden van 2003.
  2. De eerste zes maanden van 2004 ten opzichte van de eerste zes maanden van 2003.
  3. Dit zijn de handelscijfers van de Nationale Bank. Voor 2004 gaat het om de eerste zeven maanden. De percentages zijn de procentuele verandering ten opzichte van het voorafgaande jaar. Het Ministerie van Economie en Europese Integratie geeft lagere handelscijfers, maar de trend blijft hetzelfde. Volgens het ministerie groeide in de eerste acht maanden van 2004 de export met 44,3 procent tot 17,8 miljard dollar en de import met 31,2 procent tot 13,8 miljard dollar.
  4. Ten opzichte van december van het voorafgaande jaar.
  5. Een minteken geeft een overschot aan. Het IMF geeft een hoger tekort dan de Nationale Bank. Het tekort van 4,2 procent is een schatting van begin augustus voor geheel 2004.
  6. Percentage van de beroepsbevolking, volgens de definitie van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO), voor 2004, eerste kwartaal.
Bronnen: Nationale Bank van Oekra´ne (www.bank.gov.ua), Staatsbureau voor de Statistiek van Oekra´ne (www.ukrstat.gov.ua), Centrale Bank van Rusland (www.cbr.ru), Staatsbureau voor de Statistiek van Rusland (www.gks.ru), Internationaal Monetair Fonds (www.imf.org).

Omhoog
Terug naar archief